Speakers Academy® Theme 'A New Dawn' ©

Massa en Macht

Massa en Macht

Massa en Macht

LEVEN
Meer dan 50 jaar geleden schrijft Elias Canetti (1905-1994) zijn meesterwerk 'Massa en Macht', een boek dat anno 2015 nog niets aan actualiteit heeft ingeboet. Canetti komt in Bulgarije ter wereld en brengt zijn kinderjaren door in Bulgarije en Engeland. Op 19-jarige leeftijd verhuist hij naar Wenen waar hij chemie studeert en 5 jaar later ook afstudeert. Hij zal echter nooit als chemicus werken, zijn hartstocht ligt namelijk bij de literatuur en de filosofie. De Duitstalige auteur ontvangt in 1981 de Nobelprijs voor Literatuur.

In 1934 trouwt hij met Venetiana Taubner-Calderon. Het echtpaar woont in Wenen tot 1939. De Duitse inval noopt hem en zijn vrouw te emigreren naar Engeland, waar hij tot halverwege de jaren zeventig verblijft. Met zijn tweede vrouw Hera Buschor krijgt hij in 1972 een dochter, Johanna. De laatste 20 jaar van zijn leven woont hij in Zürich, waar hij in 1994 sterft. Hij ligt begraven in Zürich, niet ver van het graf van James Joyce. Als eerbetoon is bij Antarctica een berg naar hem vernoemd: Canetti Peak.

REBEL
Elias Canetti is een rebelse schrijver. Enerzijds staat hij open voor de enorme verscheidenheid aan menselijke mogelijkheden. Anderzijds is daar de bekrompenheid van het individu. Dit individu staat enige relativiteit in de weg en vanuit dit spanningsveld bevecht Canetti de verabsolutering van het individu.
Dit spanningsveld doet mij onwillekeurig denken aan Amerika: je moet groot denken, maar klein zijn.

MASSA, MACHT
De oorspronkelijk titel van het boek dat ik hier bespreek is 'Masse und Macht'. Hierin maakt de auteur een sociaalpsychologische analyse van het fenomeen massa en de wil tot macht. Canetti onderscheidt een aantal specifieke kenmerken van de massa: zij wil altijd groeien, kent gelijkheid, houdt van dichtheid en heeft behoefte aan richting. Op meesterlijke wijze zet hij de wisselwerking tussen de menigte en de macht van de uit die menigte voortgekomen leider uiteen. Zijn uiteenzettingen zitten vol met prachtige metaforen.

LEVEN, DOOD
Het boek bevat een diepere laag. Het gaat uiteindelijk over leven en dood en over overleven. De overlevende staat als een triomfator tegenover de dode. Met een gevoel van voldoening over het feit dat hij nog leeft en de ander niet meer. De problemen die Canetti aansnijdt weet hij duidelijk gestalte te geven, zonder zich te verliezen in vage abstracties. Het boek is buitengewoon goed leesbaar en veel passages zullen velen van u de ogen openen. Ik laat nu een letterlijke passage volgen uit het boek, waarin Canetti massasymbolen van de naties beschrijft.

FRAGMENT
Duitsers
'Het massasymbool van de Duitsers was het leger. Maar het leger was meer dan het leger: het was het marcherende woud. In geen modern land ter wereld is het gevoel voor het woud zo levend gebleven als in Duitsland. Het strakke en evenwijdige van de rechtopstaande bomen, hun dichtheid en hun aantal vervult het hart van de Duitser met een diepe en geheimzinnige vreugde. Hij zoekt het woud waarin zijn voorouders geleefd hebben nog steeds graag op en voelt zich één met de bomen.

Hun strakheid en hun onderlinge afbakening, de nadruk op de verticale lijnen, onderscheidt dit woud van het tropische, waar slingerplanten in alle richtingen door elkaar groeien. In het tropische woud reikt het oog niet ver, het is een chaotische, ongelede massa, van de meest bonte verscheidenheid, die elk gevoel van regel en gelijkmatige herhaling uitsluit. Het woud van de gematigde zone heeft zijn duidelijke ritme. De blik verliest zich, langs zichtbare stammen, in een altijd gelijke verte. De individuele boom is echter groter dan de individuele mens en groeit steeds verder in de hoogte. Zijn standvastigheid heeft veel weg van de dezelfde deugd bij de krijgsman. De schorsen, die misschien eerst de indruk van pantsers zullen maken, lijken in het woud, waar zo veel bomen van dezelfde soort bijeen staan, meer op de uniformen van een legerafdeling. Leger en woud waren voor de Duitsers, zonder dat hij het duidelijk besefte, op allerlei manieren met elkaar verweven. Wat anderen aan het leger kaal en dor mochten vinden, had voor de Duitser het leven en de glans van het woud.
Hij was er niet bang; hij voelde zich er beschut, als opgenomen in deze massa. Het ruwe en rechte van de bomen stelde hij zichzelf tot regel.
De jongeling, die uit de bekrompen sfeer van zijn huis het bos in vluchtte om er, zoals hij meende, te dromen en alleen te zijn, beleefde daar een voorproefje van de opname in het leger. In het woud stonden reeds de anderen klaar, die trouw en waarachtig en fier waren, zoals hij wilde zijn, de een gelijk aan de ander, omdat elk recht naar boven groeit, en toch heel verschillend in hoogte en in kracht. Men moet het effect van deze vroege woudromantiek op de Duitsers niet onderschatten. In tientallen liederen en gedichten heeft hij deze verwerkt, en het woud dat erin voorkomt heet vaak ‘Duits’.
De Engelsman zag zichzelf graag op de zee: de Duitser zag zichzelf graag in het woud; beknopter is de kloof tussen hun nationale gevoelens moeilijk uit te drukken.

(uit 'Massa & Macht', Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam 1983. Vertaling: Jenny Tuin)

ACTUEEL
Zo beschrijft Elias Canetti op onnavolgbare manier de massasymbolen van de Fransen, Hollanders, Zwitsers, Spanjaarden, Italianen en Joden. Met vloeiende pen en geniale invallen laat hij ons de verschillen zien tussen de naties.
Ik beveel u dit boek aan omdat de actualiteitswaarde in ons worstelend Europa hoog is. En ook omdat wij leven in een toenemende massacultuur, waarin het ‘men’ tot norm wordt verheven. Zijn de sociale media niet een mooi voorbeeld van de uitdrukking om tot een virtuele natie ('peer'-groep) te behoren?

Ik wens u buitengewoon veel leesplezier.